विश्व अहिले विकासको होडवाजीमा छ । छिमेकी दुई मुलुक चीन र भारत विकासका लागि चर्को प्रतिस्प्रर्धामा छन् । राजनीतिक परिवर्तनसंगै जनताले खोज्ने प्रमुख विषय भनेकै विकास हो । नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन पछि भएका विकास के कस्ता रहे भन्ने कुराको लेखाजोखा गर्न ढिला भईसकेको छ ।




लाओस राई ।

नेपालले २००७ पछि लिनखोजेको विकासे यात्राको चर्चा गरेसंगै नेपालले कति विकास गर्यो , पूर्व शासकहरुले विकासका कस्ता योजना ल्याए भन्ने कुराको वास्तविकता बाहिर नल्याए सम्म नेपालले विकासको सही यात्रा गर्न सक्दैन् ।  भौतिक पूर्वाधारहरुको निर्माणको सम्भावना हुदाहुँदै पनि पञ्चायती राजाहरुले उक्त संरचनाहरुको  निर्माण गर्न चाहेनन्  । यात उनीहरुसंग योजनानिर्माण गर्ने संयन्त्र, क्षमता, अठोट  भएन् । जेजस्तो भए पनि देशले उनीहरुबाट विकासको बाटो हिड्न सकेन ।
व्यवस्थालाई टिकाउने विकासले हो । यदि पञ्चायती राजाहरुले विकासमा जोड दिएका भए  आजको अवस्था आउने थिएन । २०१२ देखि सुरु गरिएको विकासका पञ्चवर्षीय योजनाले खासै अर्थ देखिएन । पञ्चहरुलाई हल्ला गर्न एउटा विषय मात्र भयो । १९९२ मा विराटनगर जुटमिल स्थापना गरिनु र २०१६ सालमा जननिर्वाचित सरकारले विराटनगरलाई औद्योगीक नगरीको घोषणा गर्नुलाई विकासको एउटा प्रयास भएको मान्न सकिन्छ । तर व्यवस्थापकीय   कमजोरीका कारणा  औद्योगीक नगरीको सपना असफल बन्यो । अहिले  धेरै जसो उद्योग भएका छन् ।
सडक विकास–सडक यातायातको मात्र कुरा गर्ने हो भने १२४९३ .९४ किलोमिर सडकको निर्माण भएको देखिन्छ । ४३८९.४७  कच्ची सडक शहरी क्षेत्रमा नभएर सबै दूरदराजको ग्रामिण भेगमा भएको देखिन्छ । यो चाहे नेपाल सरकारको लगानीमा निर्माण भएको होस् वा दातृ राष्ट्रको सहयोगमा । यसो हेर्दा  ग्रामिण इलाकामा  सडक निर्माण हुनु मोटर पुग्नु भनेको राम्रो र सुखद् पक्ष हो । यो ग्रामिण विकासको शुभलक्षण र  प्रथम चरण हो । ७५ जिल्लामा निर्माण भैसकेका र हुनलागेका कृषि सडक यसको उदाहरण मान्न सकिन्छ ।  एक पक्षबाट हेर्दा यो राम्रो मान्न सकिन्छ ।
तर सुरक्षा र जोखिमको  कोणबाट  हेर्ने हो भने यी सडकहरु भयमुक्त देखिन्दैनन् । ‘बाँदर लडी मर्ने भिरैभीर’  निर्माण गरेका सडक न त  कुनै मापदण्ड अनुसारका छन् , न कुनै योजन अनुसार बनेका । य तर्क गर्नेहरुले भन्न सक्छन्  ‘उकाली पछि ओराली आउँछ नै’, ‘जीवनमा भीरहरु पार गरेपछि मात्र समथरको अनुभूतिगर्न पाईन्छ ।’ यस्तो  कुरा  साहित्य र सतही राजनीतिमा उपयुक्त  हुन्छ । तर व्यावहारमा यो गलत हो  । भीर भिरै हो, त्यो समथर हुन सक्दैन यदिकुनै प्रविधि प्रयोग गरेर समथर बनाइहाले पनि त्यहाँ पहिले भीर थियो भन्ने स्मरण रहिरहन्छ ।
यथार्थमा  सडक मार्गको  नाममा  यो त केवल ग्रामिण जनलाई मृत्युमार्ग खोलिदिएको सिवाय अरु केही होईन । यसको उदाहरण दिनहुँजसो पचासौं जनाको ज्यानजाने गरी  हुने दुर्घटनालाई लिन सकिन्छ । बिगत दुई वर्ष भित्र डोटी, कालिकोट, सिन्धुली, जाजरकोट र  गत महिना जुम्लामा भएको दुर्घटना डरलाग्दा उदाहरण हुन । जोखिमन्यूनीकरण  गर्दै कसरी   दुर्घटनाबाट बच्न  सकिन्छ ? र यसको निदानको उपाय पनि सडक निर्माण  पूर्व नै  सोचिएको थिया भने यस्ता भीमकाय दुर्घटनाहरु हुने थिएनन्  होला । अर्को तिर राजधानीको मुटु मानिने प्रमुखसडक बबरमहलमा दुर्घटना हुँदा  समेत एकैसाथतीन  जनाको ज्यानगयो ।
यी र यस्ता अनेक दुर्घट्नालाई आधारमा भन्न सकिन्छ कि विकासको नाममा जनतालाई मृत्युबाँढेको छ ,सरकार । विकास र राजनीतिक नेतृत्वसंग मृत्युको  सामिप्यता  जोड्दै नवसंस्कृतीको स्थापना भएको छ ।  दुर्घटनालाई पूर्ण रोक्न सकिन्छ, भन्ने हुदै होईन । विकासका कारण निम्तिने दुर्घटनालाई विकास निमार्णपूर्व नै रोक्ने उपायको खोजी हुन सकेको छैन् , भन्ने कुरा हो ।
नेतृत्वको चिन्तन मनन् तन्दुरुष्ट हुनुपर्छ ।   समय अनुकुल रुपान्तरित हुनसक्ने योजना निर्माण गर्न क्ष्मता उसंग हुनुपर्छ  । कलिलै उमेरमा मातागुमाएका समान्य फ्रान्सेली नागरिक  रुसो  दश वर्षकै उमेर देखि आवारागिरीको संगत गर्न थाले र सोह्र बर्षमा घर नै छाडे भरपुर हुल्लडबाजी, आवारागिरी गर्दै २० बर्षको हुँदा साहित्यकार भए । उनी  समय  र सत–संगतले गर्दा  दार्शनिक बन्नपुुगे ।  समय अनुसार ढल्कन सक्दा सामान्य रुसो  दार्शनिक रुसो भए । जसले सामाजिक सम्झौताको सिद्दान्त, राजनीतिमा  सामान्य इच्छाको सिद्दान्त जस्ता महत्वपूर्ण सिद्दान्तको प्रतिपादन गरे । उनलाई त्यहीको समाज र संस्कृतिले पढाएको हो, सिकाएको हो । त्यसैले  हामी र हाम्रो नेताहरूले पनि  रुसोको जीवनचक्रबाट किन नसिक्ने ?किन  हाम्रा नेताहरुले  राम्रा कुराहरुको अनुसरण नगर्ने ?
गणतन्त्रसम्म आईपुग्दा पनि नेपाली राजनीतिक नेतृत्व देश र जनताप्रति सचेत देखिएन । हजारै मान्छेको वलिदानी पछि आएको गणतन्त्रलाई कमजोर पार्ने काम  दलीय घमण्ड र हठले गरेको छ । झरीको प्रभाबले  चिप्लेकिरा चिप्लिएझैं चिप्लिएको नेतातथा  दलहरु देशनिर्माण जुट्नु एकढिक्का हुनुभन्दा फुट्नुमाब्यस्त भएपछि समस्याझन्–झन् कठिन बन्दै जन्मदै लोकतन्त्र लिएर जन्मेका पार्टीले  पनि जनअधिकार अपहरण गर्न खोजेपछि त झनै ठूलो समस्या उत्पन्न हुनेमा कुनै शंका छैन् । पञ्चायती घनहरुले गणतन्त्रको ठोकाई गर्न थालेपछि शिशु  गणतन्त्रको  मथिङ्गल थर्किएरै होला आज गणतन्त्र धर्मराईरहेको छ ।
यो यथार्थ संकट नेताहरु तल्लो स्तरको चलचित्र हेर्दै आनन्दलिएझैँ मनोरञ्जन  लिइरहेको छन् । यो सबै नेतृत्वको असक्षमता हो । राजसस्था भएको देश बेलायतमा ६ महिनाको अवधिमा देशबाट राज्य नै अलग रहन पाउनु पर्छ भन्दै जनमत संग्रहहुँदा  स्वभाविक हो भन्दै परिणाम स्वीकार गर्न तयार हुने र आगामी मे महिनाम ाहुने संसदको निर्वाचनमा  जनता पार्टी  र नेता तयार हुने तर एउटा गणतान्त्रिक मुलुका नेपालमा जनताको प्रतिनिधिको सरकार छ, उनैले बनाएको अन्तरिम संबिधान छ । त्यसमा पनि दुई–दुई पटक संबिधानसभाको निर्वाचन भईसकेको  छ ।
जनताको संबिधाननिर्माण गर्न नसक्नु भनेको नेताको नेतृत्वक्षमता तन्दुरुस्त छैन् भन्न सकिन्छ । यस्तो असक्त अस्वस्था वर्तमान नेतृत्वले देशलाई टाइटनिक जहांजको अवस्थामा नपुर्याउला भन्न सकिदैन । प्रजातन्त्रको खातिर सबै गुमाएको लोभलालचमा नपरेको भन्ने  र प्रजातन्त्रसंग घरबार गरेको भन्ने अभिव्यक्तिदिने शुसिल कोइराला देशको प्रधानमन्त्री भएको डेड वर्ष हुँदा पनिजनताले न त संबिधानपाए न त  बेरोजगार शिक्षित युवाले देश निर्माण गर्ने मौका नै । यस्तो अवस्था यथावत रहिरहनु भनेको प्रधानमन्त्री कोइराला असफल हुनु हो । पार्टी असफल हुनु हो । नेतृत्व असफल बनेसंगै देश पनि असफल बन्दै गएको सत्यलाई राजनीतिक नेतृत्वले आत्मसाथ गर्न ढिला भईसकेको छ । सनकका भरका गाउँघरका खेतवारी भत्काएर सडक निमार्ण गर्दैमा विकास हुदैन । यो मृत्युको खेतीमा हो । विकासका लागि दीर्घकालीन योजना चाहिन्छ ।  खोइ नेतृत्वसंग योजना ? खोइ दीर्घकालीन सोच ?

लक्ष्मण कार्की - बुबा – लु केटा अब आजै घर हिंडिहाल् त ।
म – यस्तो बेलामा कहाँ घर आउनु ?
बुबा – घर आउने नै यस्तो बेलामा त हो नि हप्तादिनको छुट्टी लिएर आउनु ।
म – अहिले छुट्टि मिल्दैन बुबा ।
बुबा – मलाई केही थाहा छैन । केटाकेटीलाई पनि लिएर भोलि नै घर आउनु । यस्तो बेलामा त सँगै हुनुपरो नि केटा ।
म –अझै भुईंचालो जाने सम्भावना छ अहिले बाहिर हिंड्दा झन गाह्रो हुन्छ रे । गाडी चलेकै छैनन् । खुलेपछि म आउँछु । अहिले चिन्ता नगरि बस्नु ल ।
भूकम्प गएको दिन बुबालाई जस्तै ममि र श्रीमति अनि ससुराली मामलीमा नातेदारलाई फकाउन यस्ता अनेकौ ट्रिक लगाउनुपर्यो । थामथाम थुमथुम पारेपछि बल्ल आजै र अहिल्यै घर आउन उहाँहरुको ढिपी केही मत्थर भयो । सवैजसो साथीभाई नातागोता र चिनारु सवैजसो खुला ठाउँमा बसेको बताउँछन् । र म चाहिँ अफिस मै काम गर्दैछु । सुन्नासाथ आतिएर भन्छन् – आम्मै यस्तो बेला पनि अफिसमा ? तुरुन्त खुला ठाउँमा जानुपर्छ ।
भूकम्पको झड्का महसुस भएपछि सुरक्षित रुपमा खुला ठाउँमा जानुपर्छ भन्ने बिषयमा म आफै रेडियो कार्यक्रम चलाउँछु र रेडियोबाट सवैलाई आग्रह गर्दै आएको छु पनि । तर अहिले अवस्था उल्टो छ । आफै घरभित्रै बसिरहनुपरेको छ । तर, घरलाई केही भैहाल्दैन भन्ने एक खालको निश्चितता भएर मात्र ! विनासकारी भूकम्पबाट हताहत हुनेको संख्या बढिरहेको छ । घाइते र घरबारविहिन हुनेहरु पनि बढिरहेकै छन् । दुख्खैदुख्खले दिमाग रन्थन्याइरहँदा दिमागको चेपचापबाट खुशीका खबरपनि छुस्स भित्र छिर्छन् । भुकम्पको सय घण्टा बितिसकेपछि पनि कसैकसैलाई उद्धारकर्मीले जिवितै उद्धार गरिरहेका छन् । धरहराबाट हाम फालेर पनि केही बाँचेका छन् ।
५/६ दिन पछि पनि पीडितलाई जीवितै उद्धार गर्ने उद्धारकर्मीको अनुहार र बर्दी देख्दा ज्यानमा सरर्ररररर काँडा उम्रिन्छन् । आफ्नो घर भत्किएको र दिदी भिनाजु सम्पर्कविहिन भएको बेलापनि सशस्त्र प्रहरी जवान विश्व भण्डारी भक्तपुरमा भुकम्पमा पुरिएकालाई खोज्दै गरेकोबारे उज्यालो अनलाइनमा साथी पिटी लोप्चनले लेखेको सामाग्री पढ्ने त कसका आँखा रसाएनन् होला ? अनि कसको छाति गर्वले ढक्क फुलेन होला र ?
शनिवार भूकम्प जाँदा म थानकोटमा थिएँ । भूकम्प लगत्तै भुकम्पको आतेशले लर्वराएको ज्यान र आतंकित मन सम्हाल्दै रेडियो अन गरें । साथी मिलन तिमिल्सिना भूकम्पको अपडेट गर्दै हुनुहुन्थ्यो । अल्लिपछि अरु रेडियोले पनि भूकम्पको कुरा गर्न थाले । आमाबुबा, श्रीमति र छोरालाई पालैपालो फोन लगाउने प्रयास गर्दै कानमा मोबाइल च्यापेर म त्रिभुवन पार्कको गेटतिर दौडिंए । त्रिभुवनको शालिक ढलेर एक बालकको ज्यान गएको थाहा भयो । त्यहाँ आलो रगत मात्र थियो ।
बाहिर निस्कँदा एउटा विद्यालय भवन लड्न तयार थियो । त्यसको फोटो खिच्न भ्याउँदासम्म अरु २ वटा झड्का गईसकेका थिए । त्यस बीचमा बल्ल एकपटक रेडियोमा फोन लाग्यो र थानकोटमा भएको हताहतिको विवरण जानकारी गराउन पाएँ । भूकम्पले हल्लाइरहँदा पनि मेरो कानमा एयरफोन घुसारिएकै थियो साथीहरु रेडियोमा भन्दै थिए – हामी स्टुडियोमा छौ अहिले पनि भूकम्प गइरहेको छ । जिउभरि सिरिङ्ग काँडा उम्रिए । सवै साथीलाई सम्झिएँ । अलि ढुक्क हुने आधार के थियो भने उज्यालो घर भूकम्प प्रतिरोधी थियो ।
विदा लिएको र लगातार भुईंचालोका झड्का गइरहेको भए पनि म दिउँसो कार्यालय पुगें । भूकम्प प्रतिरोधी उज्यालो घरको भुईंतलाको पर्खाल पनि चर्किएछ । साथीहरु थकित उदास र आतंकित थिए । भूकम्प जाँदा को कहाँ कस्तो हालतमा थियो भन्ने बेलिबिस्तार साटासाट गरेपछि रेडियोबाट भूकम्पबारेको पछिल्लो अपडेट दिने मोर्चामा म पनि समावेश भएँ । सहकर्मी धेरैजसोका घरमा नोक्सानी पुगेको छ । मिलन, सुफल, प्रकाश र पिटीको गाउँका घर ध्वस्त भएका छन् । दिपाको घर र माइती दुवैतिरका घर भत्किएछन् । तर सवै कामकै मोर्चामा खटिएका छन् । नागरिकलाई जोगाउन अलिकति भए पनि योगदान गर्न सकिन्छ कि भनेर !
आपतमा परेकाले राहत पाउँछन् कि भनेर, उनीहरुको आहात मनमा शब्दकै माध्यमबाट राहत दिन सकिन्छ कि भनेर । परिवारका सदस्य बारीमा बसिरहँदा सवै आफ्ना दुख्खका कुम्लाकुटुरा विसाएर मोर्चामा खटिएकै छन् । त्यसपछि कम्तिमा पाँचपटक भुकम्पबारे बताउँदै गर्दा भुईंचालो गइरहेको थियो । कतिपटक त भूकम्प गएका बेला नआतिनुहोला भन्दै गर्दा आफै बसेको स्टुडियोको कुर्सि नै हल्लिरहेको हुन्थ्यो । साँच्चै भन्दा भागौं कि बसौं भनेर दोमन भइरह्यो । तर स्टुडियोको ढोका खुल्लै राखेर भए पनि हामी बोलिरह्यौ । अर्कोदिन भुइतलामा स्टुडियो सारेर पनि हामीले भुकम्पबारे सकेसम्मका अपडेट दिइरह्यौं । दिइरहेका पनि छौ । उज्यालो ९० नेटवर्क र उज्यालो अनलाइन डटकममार्फत ।
मोबाइल रेडियो स्टेशन बनाउने योजना सफल भएको भए हामी ठाउँठाउँबाटै रेडियो सञ्चालन गर्नेवाला थियौं । सोमबार विहानै हामी गोंगबु पुग्यौं । लडेर पुरै धराप थापेजस्तो भएको घरमा सानो सुरुङ्ग बनाएर सशस्त्र प्रहरीको टोली भित्र बाहिर गरिरहेको थियो । त्यहाँ  सशस्त्र प्रहरी निरीक्षक एलवी बस्नेत सहितको टोली थियो । भित्रपट्टी एकजना ब्यक्ति जिवितै रहेछन् । उनलाई पानी खुवाएर र एउटा कम्मल ओढाएर सशस्त्रको टोली बाहिर आएको रहेछ । तर उनलाई बाहिर निकाल्न समस्या थियो । उनले आफ्नो गोडा काटेर भए पनि बाहिर निकाल्न आग्रह गरिरहेको सुनाउँदा इन्स्पेक्टर बस्नेत स्वयम् स्तब्ध भएका थिए ।
उनलाई निकाल्न अति नै चुनौतीपूर्ण रहेको बताउँदै गर्दा बस्नेत लाष्ट टाइम एप्रोच गर्छु भन्दै कम्तिमा चारपाँच चोटी भित्र पसे । उनको साहस जति सम्मान गरे पनि कमै हुने खालको थियो । त्यहाँ सुरुङ्ग बनाउन सशस्त्र प्रहरी अघिल्लै दिनदेखि लागेको रहेछ । जहाँबाट चीनिया टोली अब पार लाग्दैन भनेर फर्किएको रहेछ । त्यस्तो दृष्य देखेपछि मलाई लाग्यो भूकम्प जाँदै गर्दा स्टुडियोमा बसेर समाचार भन्दै गर्नुभन्दा उद्धारका लागि खटिएका उद्धारकर्मीको काम धेरै गुणा चुनौतीपूर्ण हो । थप धक्का गइरहेका बेला उनीहरुलाई जुनसुकै बेला पनि केही हुन सक्थ्यो ।
अल्लि तल्तिर भेटिएका सशस्त्र प्रहरीका नायव उपरिक्षकले भने धेरैजसो सशस्त्र प्रहरीका घर परिवार आफन्त पहिरोमा परेको सुनाए । हाम्रा धेरैजनाको परिवार भुकम्पमा परेका छन् । तर हामी आफ्ना दुख्ख बिर्सेर खोज उद्धार तथा राहतमा जुटेका छौं । यसो भन्दा उनको अनुहार रातो भएको थियो । एकखालको गर्व प्रष्टै झल्किन्थ्यो । त्यहि दिन सीतापाइलामा चर्च रहेको एउटा भवनबाट धमाधम शव निकालिरहेको देख्दैखेरि भाउन्न भइसकेको थियो । गन्हाउन थालिसकेका शव, तिनका आफन्तको रुवावासीका दृष्यले मनभित्रैदेखि हुँडलेको थियो । २ हप्तादेखि कसैलाई नभनि चर्चमा प्रार्थनाका लागि पुगेका ब्यक्तिहरु पुरिएर मरेका थिए ।
केही महिना अघि मात्र विहे गरेकी उनकी जीवन संगिनीको विलौना देख्दै भक्कानो फुट्थ्यो । लाग्यो उनको दुख्ख पनि उस्तै ठुलो हो । बालाजुमा पुग्दा तीन चारवटा डोजर र स्काभेटर सहित उद्धारको काम शुरु भएको थियो । त्यहाँ २ वटा लज भत्किएकाले त्यहाँभित्र धेरैजना रहेको अनुमान गरिएको थियो । एकजना स्थानीय आएर भने घरभित्रबाट मलाई बचाउनुहोस् भनेर फोन गरेको साथीलाई बचाउन सकिएन । त्यति भनिसक्दा उनी भक्कानिइहाले । मन अमिलो भएर आयो । गोंगबुबाट फर्किदै गर्दा हाम्रो भ्यानलाई एकजना दाईले रोके । कुनै विपतकै कुरा होला भनेर हामीले रोक्यौं ।
मोटरसाइकलमा हुत्तिदै आएर उनले सुनाए मेरि श्रीमति घरभित्रै थुनिएकी छिन् । ३ दिन भइसक्यो प्रहरी सेना कसैले पनि ध्यानै दिंदैन । हिजोसम्म भित्रबाट बोलेको आवाज आइरहन्थ्यो तर अब त .......। उनले बाक्य पूरा गर्न सकेनन् । सकुन् पनि कसरी ? जसकी श्रीमति घरभित्र च्यापिएकी छन्, हिजोसम्म गुहार माग्दै थिइन् र अब आवाज सुनिन छोडिएको छ । उफ्फ्फ्फ् दिमाग त्यसै त्यसै बोधो भएजस्तो भयो । सोचें समस्या सवैका छन् । यस्तो विपतका बेलामा पिर चिन्ता र समस्या नभएको कोही हुँदैन रहेछ । त्यहि भएर पाँचदिनसम्म कोठामा जाँदै नगएर कार्यालयमै सुतेर हामी खटिइरहेका छौं निरन्तर ।
यी केही प्रतिनिधि घटना देखे, भोगे र सुनेपछि लाग्दैछ “भूकम्पबाट ज्यान गुमाउने त गै गए । घाइते भएका, ५/६ दिनसम्म थुनिएका र उनीहरुका आफन्त मात्र होइन, भत्केको घरले किचेर मार्न सक्ने जोखिमका  बेला पनि अस्थिपञ्जर जस्ता बनेका घरभित्र छिर्ने उद्धारकर्मी, वा भुईंचालो जाँदैछ सुरक्षित भएर बसौ भन्दै गर्दा आफै ३/४ तलामाथिको स्टुडियोमा बस्ने सञ्चारकर्मी सवैका दु:ख छन् । कुरा त दु:खको मात्रा कति छ भन्ने मात्र हो ।

सन्तोष चिमरिया 

 -प्रकाशविक्रम शाह/
                              मलाई २०५६ जेठमा भएको आमनिर्वाचनपछि जन्मस्थल बाजुरा जाने अवसर मिलेको थिएन् । ०५६ कै साउनतिरबाट पत्रकारितामा संलग्न भएकोले व्यस्त रहेँ । माओवादी जनयुद्ध ०५२ तिर शुरु भयो, तर बाजुरामा त्यसको प्रभाव ०५६ को अन्त्यतिर मात्र पर्न थालेको थियो ।
गाउँमा द्वन्द्व चर्किदै गएपछि शुभचिन्तकहरूले ‘गाउँ नफर्किदा नै राम्रो हुन्छ’ भन्ने सुझाव दिन्थे । बाजुरा घरमा रहेकी मेरी मम्मीको चाहना पनि त्यस्तै थियो । गाउँ जाने रहर लागिरहे पनि आमाको चाहना तथा शुभचिन्तकहरूको सल्लाहका कारण जान सकिरहेको थिइनँ ।
त्यतिनै बेला प्रशासनको दृष्टिमा म माओवादी भइसकेको थिएँ । प्रशासनले मलाई माओवादी ठान्नुको कारण पनि अच्चमैको थियो । ०५८ सालमा युद्धविरामका बेला बजारमा आएको ‘प्रचण्ड पथ’ भन्ने किताब मैले पढ्नका लागि किनेको थिएँ । त्यो किताव बाजुराका एक जना एमाले समर्थक विद्यार्थीले बाजुरा पुर्‍याएका रहेछन् । युद्धविराम भंग भइसकेकोले लुकाएर लगेको पुस्तकसहित उनी बाजुराको सदरमुकाम मार्तडीमा पक्राउ परे । थुनामा निकै यातना पाएपछि उनले ‘त्यो किताब प्रकाशको घर धनगढीबाट ल्याएको’ बयान दिएका रहेछन् । त्यसपछि प्रशासनले मलाई माओवादीको सूचीमा राख्यो ।


मलाई अहिलेसम्म खड्किरहेको कुरा त्यो दिन हाम्रो बास पाण्डुसैन शुरु हुने वित्तिकैको अँगपानी गाउँ छेउको पसलमा हुनुपर्ने थियो । तर, हामीलाई सेनाले ‘पाण्डुसैन पार गरेर बस्नु’ भन्ने सल्लाह ९निर्देशन० दियो । हामी त्यो राती अँगपानी गाउँकै छेउमा बसेको भए सायद हामी नै सेनाको सिकार हुने थियौँ कि । किनकि त्यही रात सेनाले बिना अनुसन्धान माओवादी भन्दै तास खेलिरहेका माओवादी विरोधी आठ जना सर्वसाधारणलाई मारेको थियो ।







म पनि धनगढीमा नाटकीय ढंगले पक्राउ परेँ । मेरो कोठामा रहेका सबै वामपन्थी पुस्तकहरू प्रहरीले लगे । प्रहरीले पक्राउ गरी जिल्ला प्रहरी कार्यालय पुर्‍याउन्जेल पनि म पक्राउ परेको कसैलाई थाहा थिएन । संयोगले जिल्ला प्रहरी कार्यालयमै एमाले नेता भैरव सिंह भेटिएपछि मैले ‘म पक्राउ परेको खबर सबैलाई गरिदिन’ आग्रह गरेँ । त्यसपछि पत्रकार र एमाले नेताहरूको दबावमा ‘दिनहुँ तारेख लगाउने’ शर्तमा सोही साँझ छुटेँ । नत्र म सोत्तर पारिन्थेँ होला । गोरखापत्रमा काम गर्ने भएकोले पनि मलाई तारेखमा छुट्न सहज भएको थियो ।
यसैबेला ०५९ कात्तिकमा मोहन मैनाली सरहरुसँग बाजुरा जाने अवसर मिल्यो । उमीद दाई ९उमीद बागचन्द० ले ‘मिल्छ भने जाँदा राम्रो हुन्छ’ भनेपछि दोमन लिएर बाजुरा जान कस्सिएँ । मलाई कैलाली र बाजुरा प्रहरी प्रशासनले माओवादीको सूचीमा राखेको थियो । त्यसैले दुर्गम जिल्लामा प्रशासनबाट अझ बढी दुःख पाउन सक्थेँ । अर्कोतिर, म गोरखापत्रमा काम गर्ने भएकोले माओवादीले पनि दुःख दिनसक्थे । त्यसैमा मेरा कारण कारण मोहन मैनालीहरूलाई पनि प्रशासनले दुःख दिनसक्छ भन्ने मनमा संशय पनि थियो । तर, यी कुरा कसैलाई भनिन् ।
अनेकौ सम्भावित खतरा मनमा केलाउँदै म बाजुरा यात्रामा गएँ । कैलालीको तेघरीबाट सुरक्षा निकायको चेकजाँच गराउने क्रम शुरु भयो । साँझ सिलगढी नगरपालिकाको गेष्ट हाउसमा बस्यौँ । बाजुरामा पञ्चायतकालमै विजुली बलेको थियो । त्यसैले मोहन मैनालीहरूलाई ‘क्यामेरा चार्ज गर्नका लागि लगिएको जेनेरेटर सिलगढी मै छोडेर जाऔ’ भने, तर उहाँहरूले मान्नु भएन । उहाँहरूसँग मेरो भर्खर मात्र परिचय भएकोले जिद्दी गर्न पनि सकिन् । उतिवेला मोहनहरूलाई बाजुराका कसैलाई फोन गर्न लगाएर ‘बाजुरामा विजुली सुविधा भएको र जेनेरेटर नल्याए पनि हुन्छ’ भनाउने पनि होस भएन । वास्तवमा यात्राभरी जेनेरेटरले निक्कै दुःख दिएको थियो । अछामको साँफेबगरबाट जेनेरेटर मात्र बोक्न एकजना भरियाको व्यवस्था गर्नुपर्‍यो ।
समूहमा व्यवस्थित रूपमा लामो समयका लागि रिपोर्टिङमा हिडेको यो मेरो पहिलो अनुभव थियो । स्थलगत रिपोर्टिङको अनुभव नभएकाले भरिया खोज्न पनि सकिन् । धेरै ठाउँँमा मोहन मैनाली स्वयमले समन्वय गर्नुभएको थियो । बाजुरामा जन्मेर त्यहीँ एसएलसी उत्तीर्ण गरेँ । जिल्लामा हुँदा विद्यार्थी राजनीति पनि गरेँ, तर सदरमुकाम मार्तडीभन्दा उत्तर, पूर्वतर्फका गाउँमा गएको थिइन् । काठमाडौका पत्रकारहरूसँग सम्बन्ध बन्ने र आफू नगएको क्षेत्रमा जान पाइने लोभले नै मनमा निकै संशय हुँदाहुँदै पनि बाजुरा यात्रामा होमिएको थिएँ । म मार्तडीभन्दा पनि माथिल्लो क्षेत्र जान उत्साहित थिएँ । हामी धनगढीबाट हिडेको पाँचौ दिनमा मात्र मार्तडी पुग्यौँ ।
मार्तडी मैले खेली खाएको ठाउँ । मार्तडीका धेरैले मलाई चिन्थे । मार्तडी पुग्ने वित्तिकै पोशाक नलाएका सुरक्षाकर्मीले मेरो बेइज्जत गरे जस्तो लाग्यो । किनकी उनीहरुले बजारको ठाउँमा भिडियो क्यामेरा चलाउन चाहिने हतियार जस्तो देखिने ‘ट्राइपड’ खोलेर देखाउन लगाएका थिए । ‘ट्राइपड’ खोल्न लगाएर हेरिसकेपछि ‘ल धन्यवाद’ पनि नभनी वाटो लाग्थे । म चाहीँ लज्जित हुँदै फेरि ‘ट्राइपड’ मिलाउन थाल्थेँ ।







प्रहरी, प्रशासनले मलाई माओवादी भनेर दुःख दिन सक्छ भन्ने मेरो आशंका बाजुराका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारीको केरकारले पुष्टि गर्‍यो । मार्तडी पुगेपछि सहायक प्रजिअ मुक्तिनाथ भण्डारीले ‘तपाईंको नाम कता सुनेको थिएँ’ भन्दै मोहन मैनालीहरूकै अघि केरकार गर्न थाले । मैले प्रजिअ भण्डारीलाई भने ‘तपाईले किताबसहित मार्तडीमा विद्यार्थी पक्रेको कुरा गर्न खोज्नु भयो होला, उसलाई यता के गर्नु भयो थाहा छैन, तर उता कैलालीमा यो केस टुंगिसक्यो ।’
त्यसपछि उनी चुप लागे । कैलालीमा सुरक्षा निकायले बेलाबेलामा दुःख दिन भने छोडेको थिएन । माघ १९ सम्म मलाई माओवादी ठानियो । माघ १९ पछि मैले दाह्री पालेकोले एक पत्रकार मित्रले तेघरी व्यारेकमा मेजरसँग ‘गणतन्त्र नआउँदासम्म यो माओवादी ९प्रकाश० ले दाह्री काट्दैन भनेको मैले सुनेको थिएँ । त्यसपछि सेनाले मलाई पटकपटक फोन गरेर केरकार गरिरहन्थ्यो । त्यसपछि खोज पत्रकारिता केन्द्रले आयोजना गरेको तीन महिने पत्रकारिता तालिममा काठमाडौ गएँ । यसवेला ०६२र६३ को आन्दोलन शुरु भइसकेको थियो ।
मार्तडीमा प्रजिअ भण्डारीलाई स्पष्टीकरण दिएपछि हामी पाण्डुसैनतिर लाग्यौँकाललाई जितेर आएको त्यो क्षण । यो यात्राको भुल्न नसक्ने पक्ष मेरा लागि ढुक्कसाथ तस्वीर खिच्न पाउनु थियो । त्यतिवेला डिजिटल क्यामेरा आइसकेको थिएन् । म जस्तो फुच्चे पत्रकारले धेरै रिल किन्न सक्ने क्षमता थिएन । तर मोहन मैनाली सरले ‘चाहिएजति रिल दिन्छु, मनलाग्दो गरी तस्वीर खिच्नुस्’ भनेको अहिले पनि ताजै छ । मैले करिब १० वटा रिल खिचेँ । मैले खिचेका धेरै तस्वीर गोरखापत्रमा छापिएका थिए ।
मोहन सरले द्वन्द्वकालको यात्रा डायरी ‘मान्ठा हराएको जुग’ लेखिसक्नु भएको छ । मलाई अहिलेसम्म खड्किरहेको कुरा के हो भने त्यो दिन हाम्रो बास पाण्डुसैन शुरु हुने वित्तिकैको अँगपानी गाउँ छेउको पसलमा हुनुपर्ने थियो । तर, हामीलाई सेनाले ‘पाण्डुसैन पार गरेर बस्नु’ भन्ने सल्लाह ९निर्देशन० दिएकोले मुख्य पाण्डुसैन भन्दा पर दही बाजेकोमा बास बस्यौं । हामी त्यो राती अँगपानी गाउँकै छेउमा बसेको भए सायद हामी नै सेनाको सिकार हुने थियौँ कि १ किनकी त्यही रात सेनाले अनुसन्धानबिना माओवादी भन्दै तास खेलिरहेका माओवादीविरोधी आठ जना सर्वसाधारणलाई मारेको थियो ।
मोहन सरको लेखाईबाट म अच्चमित छु । म बाजुराकै मान्छे, सो यात्राका धेरै कुरा मेरो स्मृतिबाट हराइसके, तर, उहाँले हिडेका पाइला अथवा आकाशमा तारा गनेझैं सबै घटना र स्थानबारे पूर्ण विवरणसहित लेख्नु भएको छ । मान्ठा हराएको जुग पढ्दै जाँदा ‘ओ हो, त्यस्तो ठाउँ गइएछ’ भन्ने मात्र लाग्दैन, पीडितका पीडा पढ्दा आँखा रसाउँछन् । नेपालीले फेरि यस्तो दुःख फेरि कहिल्यै भोग्नु नपरोस भन्ने लाग्छ । सबै नेपालीले कुनै न कुनै रूपमा द्वन्द्व भोगेका छन्, तर प्रायः सबैले ती भोगाई भुलिसके । यो नेपालीको विशेषता पनि हो– हामी जति ठूलो दुःख पनि भूल्न सक्छौं । त्यो यात्राको झण्डै १२ वर्षपछि प्रकाशन भएको मान्ठा हराएको जुग स्वतन्त्र व्यक्तिले लेखेको नेपाली द्वन्द्वको सत्य र जिउँदो इतिहास हो । यसले अब त्यस्तो वाटोमा नलाग्न नेपालीलाई प्रेरित गर्न सक्छ । यो पुस्तकमा पूर्वको संखुवासभा, धादिङ, कर्णाली र बाजुराको चर्चा छ । म मुगु बाहेकको कर्णाली र संखुवासभा पुगेको छैन, तर पुस्तक पढ्दा मलाई कर्णाली र संखुवासभामै पुगेको अनुभूति भयो । बाजुरा जिल्लाका वारेमा यति धेरै उल्लेख भएको यो नै पहिलो पुस्तक हुनुपर्छ ।
मोहन मैनालीसँगको त्यति बेलाको सहयात्राले बसन्त थापासँग भेट भयो । त्यसपछि हिमाल एसोसियसनको ‘घुम्ती किम्फ’ वृत्तचित्र प्रदर्शनीका क्रममा देशका दर्जनौँ जिल्ला डुलेँ । जति डुले पनि जीवनमा किताब लेख्न सक्छु भन्ने लागेको छैन । यो पुस्तकमा कहीँकहीँ ‘म पनि लेखिएको छु’ त्यसैले खुसी छु  . ( यो पुस्तक मैले नै लेखेको हो जस्तो लागेको छ ।
(लेखक नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रीय सदस्य तथा सुदूरपश्चिम संयोजक हुन) ...

मोहन मैनाली /- 
कतै पहेंलपुर धान । कतै धान काटिसकेर खाली भएको ठाउँ । कतै पराल सुकाएका गह्रा । कतै आकाशतिर फर्किएका कोदाका कपनी । कतै पाकिसकेका फापरका राता नल । कतै जोतिसकेको जमिन र कतै जोतिसकेका फाँटमा लहरै थुपारिएका मलका काला थुप्रा ।
  पाण्डुसेन पुग्ने जोसुकैलाई अलमल हुन्थ्यो( फाँट र कान्ला हेर्दैछु कि लामो समय लगाएर कुशल कलाकारले ठूलो क्यानभासमा कोरेको चित्र हेर्दैछु भन्नेमा ।
तर यी दुईमा त्यति धेरै फरक छैन । कलाकारले कृत्रिम क्यानभासमा कुचीले कृत्रिम रङ लगाउने हो क्यार । किसानहरूले प्रकृतिले बनाएको क्यान्भासमा प्राकृतिक वस्तु राख्ने हो ।
यस्तो सजिव र प्राकृतिक क्यान्भासमा २०५९ कात्तिकको मध्यतिर बाजुराका किसान अन्नबाली भित्र्याउने काममा जुटेका थिए । कोही खेतमा धान काट्न व्यस्त थिए । कोही दुईतीन दिनअघि काटेर सुकाएको धान खलामा दाइँ गर्दै थिए । उनीहरू दिनभर धान चुट्थे । परालका मुठा खेतका गह्रामा सुकाउँथे । धान बत्ताएर धानबाट भुसलाई छुट्टयाउँथे । बिहान झिसमिसेमै खेतबारीमा निस्केका जवान, वृद्ध र बालकहरू साँझ झमक्क हुँदा मात्र धानको धोक्रो बोकेर घर फर्कन्थे ।
कात्तिकमै पनि पाण्डुसेनमा जाडो बढिसकेको थियो । हाम्रा हात ठिहिर्‍याएका थिए । हामी बास बसेको दहीबाजेको घरभन्दा एकसय मिटर पश्चिम, ठाडो खोल्सो पारि तीनचार जना मानिस धमाधम धान काट्दै थिए । हामी उनीहरूले धान काटेको खिच्न बाटो छाडेर कान्लामाथि गयौं ।
‘यसपालि धान फलेन भन्छन् नि । कस्तो छ तपाईंहरूको खेतमा ? केहीबेर धान काटेको खिचेपछि मैले सोधें ।
उनीहरू चुपचाप धान काटिरहे । धानको बोट कात्तिकको शीतले छपक्कै भिजेको थियो । धान काट्नेका हात पनि भिजेका थिए । जाडोबाट बच्न लोग्नेमानिसले मफलरले र स्वास्नीमान्छेले मजेत्रोले कान छोपेका थिए ।
‘कात्तिकदेखि नै जाडो हुँदोरहेछ । पछि पुसमाघमा त कठ्याङ्ग्रिने जाडो हुन्छ होला, हैन रु’ उनीहरू बोलिहाल्छन् कि भनेर मैले फेरि सोधें ।
एउटा गराको धान काटुन्जेल हामी त्यहीँ बस्यौं । उनीहरू एक शब्द बोलेनन् । त्यसपछि हामी आफ्नो बाटो लाग्यौं ।
खेतको बाटो हिँडेर अलि अगाडि अर्को खोल्सो तर्‍यौं । बाटैछेउको बारीमा दुईजना लोग्नेमान्छे काम गर्दै थिए । साना केटो जोत्दै थियो । अधबैंसे मानिस बिउ छर्दै थिए । खेतको धान र बारीको मकै अनि कोदो भित्र्याइसक्नेहरूले गहुँ लगाउने याम थियो त्यो ।
उनीहरूले काम गरेको खिच्न हामी कान्लो उक्लियौं । झोलाबाट क्यामरा निकाल्यौं । ट्राइपड निकाल्न थाल्यौं । यत्तिकैमा बिउ छरिरहेका मानिस काम छाडेर भागे ।
उनी हामीसँग डराएजस्तो लाग्यो ।
‘ए दाइ, नभाग्नुस् । हामी केही गर्दैनौं । आफ्नो काम गर्नुस्,’ हामीले अनुरोध गरेपछि उनी हामीतिर फर्किए । यतिवेलासम्ममा हामीले काँधमुनि झुन्डयाएको ट्राइपड निकालेर बारीमा राखिसकेका थियौं । उनले त्यो बन्दुक होइन रहेछ भन्ने बुझे होलान् । तैपनि हामीले फेरि एक पटक ‘हामी केही गर्दैनौं’ भन्यौं । त्यसपछि उनी छर्दै गरेको बिउको डाली च्यापेर फर्किए ।
साना काँटीका, अधबैंसे ती मानिसले लामो बाउला भएको स्वेटरमाथि आधाबाहुले सर्ट लगाएका थिए । टाउकामा टोपी थियो तर खुट्टा भने नाङ्गै थिए । उनी थर्थरी काम्दै थिए । पाण्डुसेनको कात्तिकको शीत यस्तो अवस्थाका मानिसको जीउ कमाउन सक्ने गरी चिसो थियो । तर मानिस दौडेर भागीहाल्नु पर्ने खालको जाडो भने थिएन ।
‘किन भागेको रु’ एक छिनपछि मैले सोधें ।
‘नौला मान्ठा ९मान्छे० आउँदा डर मान्दाछौं, हजुर १ मान्ठादेखि मान्ठा ९मान्छेदेखि मान्छे० डराउन्या जुग आयो । हजुरहरूलाई देखेर मेरो हड ९शरीर० काँपिगो । त्यसैले भागेको,’ ती मानिसले भने ।
यसो भन्दा उनको सारा शरीर लगलग कामिरहेको थियो ।
‘ल‘ बिउ लिन गएको भन्नु पर्दैन रु त्यसो भनेर के हुँदो हो रु’ जोतिरहेको केटाले अधबैंसेलाई हप्कायो ।
उनी डराएको कुरा शरीरले बेस्कन भनिरहेको थियो तर त्यो डर देखाउनु हुँदैन भन्ने ठान्यो त्यो केटाले ।
हामीले उनीहरूलाई हाम्रा बारे बतायौं । उनीहरूका बारेमा सोध्यौं । बिउ छर्ने मानिस जुल्फे सार्की रहेछन् । जोत्ने केटा उनको छोरा रहेछ ।
मोहन मैनाली
मोहन मैनाली
अलिक बेर कुरा गरेपछि जुल्फे हामीसँग डराउन छाडे । उनले अघि हामीसँग डराउनुको कारण यसरी खोले स्
‘अघि तपाईंहरू आउँदा हिजोका सेना आए कि भनेर डर लाग्यो । बेली ९हिजो० सेनाले मान्छे मारेर गयो ।’
पछिल्लो वाक्य भन्दा जुल्फेले साउती गरे, पूरै बोली निकालेनन् ।
‘कतिजना मार्‍यो ,
‘पिर्याकोटको लम्बु एक जना । माथि सात जना ।’
‘नाम थाहा छ
‘पिर्याकोटका लम्बुको त नाम राखेको छ । पदमबहादुर शाही । माथिकाको थाहा छैन ।’
पदमको घर मूलबाटैमा थियो । हामी सजिलै उनको घर पुग्न सक्थ्यौं । तर हामीलाई लाग्यो( यस्तो अवस्थामा नचिनेका मानिसकहाँ कसरी जानु रु के भन्नु रु के गर्नु रु
हामीले पहिले चाँपारुख जाने निधो गर्‍यौं । त्यहाँका चिया पसले डबलबहादुर कडायतलाई भेट्न । अस्तिका दिन साँझ हामीले उनीकहाँ चिया खाएका थियौं । हामी पत्रकार हौं भन्ने कुरा उनले त्यतिबेलै थाहा पाएका थिए । हामीलाई उनले पदमबहादुरको घरमा लगेर चिनजान गराइदिन्छन् कि भन्ने आस लागेको थियो ।
मूलबाटो गएको भए चाँपारुख पुग्नुभन्दा पहिले पदमको घर आउँथ्यो । त्यसैले, हामी अलि घुमाउरो बाटो भएर चाँपारुख पुग्यौं ।
छोटो पालीमुनिको, एउटा कुर्सी र एउटा टेबल भएको उनको पसलको चुलाको भित्ता पूरै कालो थियो । चुलाका दुईवटा मुखमा राखिएका डेक्ची र चियादानीमा तीनचार पत्र कालो जमेको थियो । हामी पुग्दा डबलबहादुर बल्न नमानेर धुवाँएका चुलाका दाउरालाई बाल्नका लागि फुक्दै, फकाउँदै थिए ।
उनले फुक्दा हावाले उडाएको खरानी उनको टाउकाभरि थियो ।
हामी पुगेपछि उनले आफ्नो काम छाडे । कुरा गर्लान् भनेको त हामीतिर हेरेर भक्कानिए पो १
हिजो बिहान माथिबाट झरेका सेना र पुलिसले डबलबहादुरलाई ‘पदमबहादुर शाही कहाँ छ ? भनी सोधेछन् । गाउँभरका को मानिस कहाँ छन् भनी उनले कसरी थाहा पाउनु ? ‘थाहा छैन’ भनेछन् । यस ‘अपराध’ मा उनीहरूले उनका मुखमा २र४ बुट हिर्काएछन् ।
बुटले आफ्ना ओठमा पारेको घाउ हामीलाई देखाएर उनले चित्त बुझाउने कोसिस गरे ।
उनको कुरा सुनिसकेर हामीले आफ्नो समस्या उनलाई सुनायौं ।
‘जनक सर उतै जानुभएको छ,’ डबलबहादुरले भने, ‘उहाँले मद्दत गरिहाल्नुहुन्छ नि १’
आपतका वेला यति कुरा थाहा पाउँदा पनि आडभरोसा भएझैं लाग्यो ।
जनक शाहीसँग हाम्रो परिचय अस्तिको दिन साँझ यही पसलमा भएको थियो । हाम्रो परिचय कसरी भएको थियो भन्ने कुरा डबलबहादुरलाई राम्रोसँग थाहा थियो ।
थकाइ र भोक अलिअलि भए पनि मेटाउन हामी डबलबहादुरकहाँ चिया खान बसेका थियौं । हामी चार जना मेच र मुढामा बसेका थियौं । आफ्ना झोला अगाडि राखेर । हाम्रा सामान बोक्ने दुईजना मानिस पर्खालमा भारी अडयाएर बसेका थिए ।
अलि परबाट एकजना मानिस हामी भएतिर आयो । अलि वर आएर रोकियो । अगाडि आउने कि पछाडि र्फकने दोधारमा भएझैं गरेर । हिम्मत गरेर केही कदम अघि आयो । फेरि रोकियो । पहिलेकै झैं गरेर ।
हामी बास बस्ने वेला त भइसक्न लागेको थियो । तर बास बस्ने ठाउँ आइपुगेको थिएन । हामीलाई लाग्यो( अब यस माओवादीले हामीलाई सोधपुछ गरेर र हाम्रा सामान खोतलेर हैरान पार्ने भयो । बास बस्ने ठाउँ पुग्न ढिलो पार्ने भयो ।
त्यो मानिस फेरि केही कदम अघि आयो । यसपटक यति नजिक आइपुगेको थियो कि उसलाई र्फकंदा झन् खतरा छ भन्ने लागेछ । सरासर अघि आयो र चुलाछेउको पर्खालमा अडेस लाग्यो ।
‘सरहरू के कामले हो कुन्नि रु’ उसले सोध्यो ।
मैले जसरी पनि डटेर उसको मुकाबिला गर्नुपर्ने भयो । भनिदिएँ, ‘हामी यसै घुम्दै हिँडेका ।’
मान्छे ‘यसै घुम्दै हिँड्ने’ वेला थिएन त्यो । त्यसैले, उसले पत्याएन ।
‘झोला र चालढाल हेर्दा त त्यस्तो लाग्दैन,’ उसले भनिहाल्यो ।
त्यसपछि मैले आफ्नो परिचय दिएँ, गन्तव्य र उद्देश्य बताएँ ।
‘म जनक शाही । यही स्कुलमा पढाउँछु’ भनेर उनले एक डिल मास्तिरको हाई स्कुलतिर देखाए । हामीसँग हात मिलाउन आए । ‘के गर्ने सर रु नयाँ मान्छेसँग नडराउँदा मरिएला भन्ने डर । डराउँदा यस्तो लाजमर्दो हुने १’
उनले त उनको मनको कुरा भनेका थिए । तर त्यो हाम्रो पनि मनको कुरा थियो ।
चिया खाइन्जेल उनले स्कुलका शिक्षक र विद्यार्थीले दुवैतिरबाट पाएको दुःख सुनाएका थिए । उनलाई अरू धेरै कुरा हामीलाई सुनाउन मन थियो तर रात पर्न लागेकाले हामीलाई बिदा दिएका थिए ।
त्यसको ३८ घन्टाजति पछि उनी हाम्रा लागि ठूलो सहारा बनेका थिए । उनैको भरोसा गरेर हामी पदमको घरतिर लाग्यौं ।
फाइनप्रिन्टबाट प्रकाशित मान्ठा डराएको जुगबाट

‘छोरानाति कचकच गर्छन्, बुहारीले आँखा तर्छन्, बुढेसकालैमा ‘न सकिन्छ गरिखान, न सकिन्छ मरिजान, बुढेसकालैमा, गायक बुद्धिसागर बस्यालले गाएको यही गीतिभावसँग खासगरी शहरी भेगका वृद्धवृद्धाको वास्तविकता धेरै हदसम्म मेल खाएको देखिन्छ ।

कोही आफन्त नभएर वृद्धाश्रममा पुग्नु वा सडकपेटीमा भेटिनु अलग कुरा हो तर ठूलठूला घर भएका, हुनेखाने परिवारका छोरा–बुहारीले समेत आफ्ना वृद्ध आमाबुबालाई बुढेसकालमा स्याहारसुसार गर्नुको साटो घाँडो ठान्ने प्रचलन पछिल्लो समयमा निकै बढ्दै गइहरेको छ । यदि तपाईँ आफ्ना आमा बुवाको चित्त यसरी दुखाउनु हुन्छ भने भोली तपाईँका छोराछोरीले पनि त्यही सिकेर तपाईँको अवस्था पनि बुढेसकालमा त्यस्तै नहोला भन्न सकिन्न ।

छोराले आफु अल्लग्गीएर आमा बुवालाई बुढेसकालमा एक्लो राख्छन् । नभए जोगी र माता बन्न पुग्छन् । जसमा प्रत्यक्ष वा परोक्षरूपमा सन्तान त्यसमा पनि विशेषत छोराकै हात रहेको भेटिन्छ । तैपनि समाजले सधैँभरि छोराको जयजयकार गाएर थाक्दैन । हिजो छोराले खाना नखाँदा आमावुवा रुन्थे ।

तर आज छोराले खाना नदिँदा आमा बुवा रुन्छन् । रुँदा कोखमा च्यापेरा मेरा छोरा राम्रो मान्छे हो नि भनेर रुन नदिने आमा र बुवा मलाई यस्तो चिज बस्तु चाहियो भन्दा तुरुन्त त्यो चिज बस्तु किनि दिने ती बुवाको माया हामी किनmिर्ता गदर्न सक्दनौँ । हात समातेर मेरा छोरो भन्दै टोल बजार घुमाउने आमावुवा प्रति हामी किन उनीहरुका अन्तिम दिनमा साथ दिन सक्दैनौँ ।